Belki plan bu değildi. Ama kesinlikle bir tez.
İngilizceden çevrilmiştir. Orijinalini okuyun

Geriye dönüp bakınca… her şey bir plan gibi görünüyor.
Alaycı bir ruh hâlindeyim ve bu yazı filtresiz. O yüzden belki de okumayı şimdi bırakmak en iyisi.
(Ama hâlâ buradaysanız, sanırım alaycılığımız bir yerde kesişiyor.)
Bazı insanlar hayatlarıyla tam olarak ne yapmak istediklerini bilir. Geri kalanımız lisansüstü programlara başvurur, çoğu zaman birden fazla kez. Bulunduğum (ya da etrafında dolaştığım) bütün o profesyonel programları düşünüyordum ve açıkçası… her biri, teslim tarihinin sürekli değiştiği ve kimin sorumlu olduğundan kimsenin pek emin olmadığı, kendinizle yaptığınız bir grup ödevi gibi.
Önce tıp fakültesiyle başlayalım. Kötü bir spor salonu üyeliğiyle aşağı yukarı aynı şekilde başlar. İyi niyetlerle bir kez kaydolursunuz ve yıllar sonra hâlâ ter içinde, beş parasız ve nasıl iptal edeceğinizi bilmeden oradasınızdır.
Ortada derin bir çağrı falan yok. Sadece bir not ortalaması var, bir de belki gerçekte ne anlama geldiğini bilmeden “fark yaratma”ya dair belirsiz bir istek.
Tıp fakültesi iyileştirmekten çok, itibar uğruna acı çekmeye razı olduğunuzu kanıtlamakla ilgilidir. Krebs döngüsünü ezberlersiniz, unutursunuz, yeniden ezberlersiniz ve yine de vizitte Google'da aratırsınız. Her ay kendinize yeni bir hastalık teşhisi koyarsınız ve ağlamanın sadece “gelişim sürecinin bir parçası” olduğunu varsayarsınız. Bunu tutkulu olduğunuz için değil… ailenize okulu “daha insan odaklı bir alana pivot yapmak” için bıraktığınızı nasıl anlatacağınızı hayal bile edemediğiniz için atlatırsınız.
Ve tam bitirdiğinizde biri şöyle der:
“Biliyor musun, sistemi gerçekten düzeltmek istiyorsan… halk sağlığına bir bakmalısın.”
Halk sağlığı okulu, tıp öğrencilerinin (ve profesyonellerin), sistemin bozuk olduğunu anlayacak kadar çok şey görüp onu nasıl düzelteceklerini bilecek kadar görmediklerinde gittikleri yerdir. İnsanların steteskoplarını bir Excel tablosuyla takas edip “sağlığın sosyal belirleyicileri”nden endişe verici bir özgüvenle söz etmeye başladıkları yerdir. Günlerinizi asıl düşmanın yapısal eşitsizlik olduğunu öğrenerek, gecelerinizi ise duygusal açıdan etkileyici görünen bir çubuk grafiği nasıl yapacağınızı çözmeye çalışarak geçirirsiniz.
“Solak Pakistanlı ergenlerde sıtmayı önleme” üzerine çalışan biriyle tanışır ve hiçbir şeyi hiç bu kadar derinden önemsemediğinizi fark edersiniz. Sağlıkta eşitlik derslerine girer, bir yandan da içten içe hocanızın iyi olup olmadığını merak edersiniz. Ve halk sağlığının tek evrensel gerçeğini keşfedersiniz: mantık modellerine mantığın kendisinden daha çok zaman harcayacaksınız.
Sonunda kimsenin okumadığı makaleler ve kimsenin uygulamadığı politikalar yazmaktan bıkarsınız. Siz de aşırı eğitimli her idealistin eninde sonunda denediği şeyi yaparsınız:
Bir şirket kurarsınız.
Girişimcilik, sistemdeki kusurları görüp “Ya ben… daha iyisini kursam?” diye düşündüğünüzde olan şeydir. Bir çözümünüz var. Bir sunumunuz var. Sistemlerin yalnızca kafein ve iyimserlikle yeniden tasarlanabileceğine hâlâ inanan birinin enerjisine sahipsiniz.
Derme çatma bir şey başlatırsınız. Çoğunlukla süslü bir Google Form'dan ibaret olsa bile ona “teknoloji destekli” dersiniz. İki yılınızı özellikleri koli bandıyla birbirine tutturarak, çözümünüzü çoğunlukla anne babanıza anlatarak ve “kendi işinin patronu olmak”ın aslında bütün işi sizin yapmanız, bir yandan da her 30 dakikada bir banka hesabını yenilemeniz demek olduğunu yavaş yavaş fark ederek geçirirsiniz.
Sonunda o şey bir nevi işe yarar. Ya da bir nevi yaramaz. İnşa etmeye devam etmek istersiniz… ama belki böyle değil.
Şöyle düşünürsünüz: “Belki fikir yanlış değildi, belki yanlış olan yaklaşımdı.”
Ve karşınızda: tasarım okulu.
Tasarım okulu, gerçek sorunları Excel tablolarıyla ve yol haritalarıyla çözmeyi denedikten sonra, beyaz tahtaya çizim yapmanın daha insani hissettireceğini umduğunuzda gittiğiniz yerdir. Daha iyi sistemler tasarlamayı öğrenmeyi bekleyerek gelirsiniz… ve yavaş yavaş, yeniden tasarladığınız sistemin muhtemelen kendiniz olduğunu fark edersiniz. “Empati” kelimesini terapide duyduğunuzdan daha sık duyarsınız ama kimse göz teması kurmaz. Post-it'leri ikinci bir dil gibi kullanmaya başlarsınız. Arka arkaya beş kez “neden” diye sormanın araştırma sayıldığını ve “sorunu yeniden çerçevelemek”in çoğu zaman sorunun ne olduğu hakkında hiçbir fikriniz olmadığını kabullenmek anlamına geldiğini öğrenirsiniz.
Çok şey öğrenirsiniz. İşin tuhafı, çoğu eski sizinle ilgilidir.
Güzeldir. Kırılgandır. Fonu boldur.
Ve tam da insanları, sorunları ve sistemleri sonunda anladığınızı hissettiğinizde… kafanızın içindeki bir ses şöyle der: “Bu harika. Bunu nasıl ölçeklendireceğini hiç düşündün mü?”
İşte o zaman kendinizi işletme okulunda bulursunuz.
İşletme okulu; etki, tükenmişlik, idealizm ve kullanıcı araştırması arasında bir tur attıktan sonra artık sadece bir sağlık sigortası ve büyük bir tohum yatırımı istediğinizde olan şeydir. Öğrenmekten çok yeniden markalaşmakla ilgilidir. Her sohbet “Geçmişin ne?” diye başlar ve “Kesinlikle bağlantıda kalalım” diye biter.
Bir zamanlar yıkmaya çalıştığınız çerçeveleri yeniden öğrenirsiniz. Daha iyi şarap ve bira şirketleri üzerine vaka çalışmalarında oturup hepsinin başka alanlara aktarılabileceğini kendinize söylersiniz; grup terapisi gibi hissettiren ama atıştırmalıkları daha iyi olan liderlik derslerine girersiniz. Dünyayı değiştirmek isteyen ama önce McKinsey için şu sunumu bitirmesi gereken insanlarla çevrilisinizdir.
Patagonia yelekli, çok pahalı bir yaz kampıdır; cilalıdır ve maliyeti “dönüştürücü” diyerek haklı çıkarmaya çalışan insanlarla doludur.
Mühendislik ya da hukuk fakültesi nasıldır bilmiyorum ama sanırım pek farklı değillerdir; sadece ölçek farklı, varoluşsal Wi-Fi aynı… tabii sanat okulunda değilseniz; orada nihayet kendinizi bulursunuz (ve keşke bulmasaydım dersiniz).
Program hangisi olursa olsun, lisansüstü eğitim temelde gerçekten hangi WhatsApp grubuna ait olduğunuzu anlamanın uzun ve pahalı bir yoludur. Bunu hâlâ çözemediyseniz… belki de bir doktora düşünmenin zamanı gelmiştir. :) ((Z))